Van provinciale lobby’s tot raadsmoties: kleine kerncentrales duiken op in steeds meer gemeentes. WISE brengt in kaart waar de discussie speelt – en waarom je als kiezer kritisch moet zijn. 

De lobby heeft een mooie fata morgana in elkaar gezet: kleine kerncentrales die je als een IKEA-bouwpakket in elkaar zou zetten, goedkoop en snel. De zogenaamde Small Modular Reactors (SMR’s) worden door sommige politici gepresenteerd als dé oplossing voor de energietransitie. In werkelijkheid bestaan deze centrales vooral op PowerPoint-presentaties. Nog nergens in de wereld is een SMR actief. Over kosten valt niets zinnigs te zeggen, al zouden de kosten alleen mee kunnen vallen als er heel veel dezelfde reactoren gebouwd worden – en daar is nergens sprake van. Bovendien veroorzaken SMRs nog meer afval dan ‘gewone’ kerncentrales. Toch speelt de discussie door het hele land, van Den Helder tot Geleen. 

WISE heeft geïnventariseerd waar in Nederland de SMR-discussie momenteel speelt. Het resultaat is verontrustend: in minstens 22 gemeentes wordt gepraat, onderzocht of gestemd over SMR’s. Terwijl in deze gemeente alle tijd en energie zou moeten gaan naar het voltooien van de Regionale Energie Strategie: het plaatsen van zonnepanelen en windmolens die zo snel mogelijk groene stroom gaan leveren. Tijd om de feiten op een rij te zetten. 

Waar speelt het debat? 

De discussie verspreidt zich als een olievlek over Nederland. Dit is het overzicht: 

Noord-Holland: In Opmeer en Den Helder zijn moties ingediend in de raad, en Opmeer heeft een principeovereenkomst getekend met Allseas. Aan zo’n overeenkomst kleven alleen geen garanties, en de financiering is een groot vraagteken. Andere gemeentes in Noord-Holland, zoals Hollands Kroon, hebben nog geen vertrouwen in de droomstroom van een SMR. 

Gelderland: Buren, Dodewaard en Duiven zijn allemaal naar voren gekomen als gemeentes met interesse, zo blijkt ook uit een inventarisatie van de provincie. Dit zijn alleen geen gemeentes met grote industriële clusters, wat ze volgens de Rijksoverheid minder geschikt maakt. Voor Overbetuwe, waar het CDA open staat voor een SMR, geldt hetzelfde.

Zuid-Holland: Rotterdam, Westland en Voorne aan Zee zijn plaatsen waar VVD-lobby’s actief zijn of het gemeentebestuur positief reageerden op provinciale inventarisaties. In Rotterdam valt op dat de Rotterdamse haven zelf al heeft aangegeven dat zij niet lopen te springen om schaarse ruimte op te geven voor deze fantasieprojecten. 

Noord-Brabant: Moerdijk, Meijerijstad (waar Veghel deel van uitmaakt) en Bergen op Zoom zijn mogelijke locaties. Dit kwam naar voren als onderdeel van een provinciale verkenning. Moerdijk moet echter al verwijnen voor andere industriële opgaves. 

Overijssel: In Dinkelland en Tubbergen zijn moties aangenomen. De provincie doet al onderzoek, maar kwamen van een koude kermis thuis. Op deze kerncentrales wordt het nog heel lang wachten, dus het is veel verstandiger in te zetten op oplossingen die nu wel werken. 

Limburg: Op provinciaal niveau bestaat er een lobby voor SMRs. Helaas vingen zij bot in Geleen, waar het bedrijventerrein Chemelot zelf geen kernenergie wilt omdat ze niet zien hoe ze de veiligheidsvereisten kunnen inpassen op hun terrein. 

Groningen: In de stad Groningen zelf lobbyt de VVD, ook al is de bevolking duidelijk tegen. Eemshaven blijft in beeld als mogelijke locatie voor een kerncentrale wanneer problemen in Zeeland – zoals ruimtegebrek en de noodzaak tot ongewenste koeltorens – de kop op blijven steken. 

Drenthe: In Hoogeveen lobbyt de lokale Gemeentebelangen voor een ‘zoutgekoelde reactor’. Daar zouden geen hoge koeltorens voor nodig zijn. Probleem: een zoutgekoelde reactor is nog nergens ter wereld in bedrijf. Zelfs in China gaat men er niet van uit dat zij zo’n experimentele reactor vóór 2040 kunnen bouwen. 

Utrecht: In Hilversum en De Bilt lobby’t de VVD voor een mogelijke kerncentrale via moties in de gemeenteraad. Er is nog niet verder uitgedacht of SMRs haalbaar zijn in deze gemeentes. 

Flevoland: In de Noordoostpolder (naast Urk) gooit de VVD samen met een lokale bondgenoot ook van tijd tot tijd een proefballonetje op over SMRs. Tot nu toe blijft het gemeentebestuur de ‘landelijke ontwikkelingen volgen’. 

Zeeland: In Borssele (nabij Vlissingen en Middelburg) en Terneuzen gaat het om mogelijke locaties voor conventionele grote kerncentrales, niet om SMR’s. Toch heeft de overheid gekeken naar de mogelijkheden om een SMR in te passen op de Westerschelde, en ziet een rapport kansen voor het Dow-terrein bij Terneuzen. 

Waarom SMR’s een schijnoplossing zijn 

De beloftes zijn groot, maar de praktijk is weerbarstig. Uit een recente overheidsstudie – ironisch genoeg bedoeld om SMR’s te promoten – blijkt hoeveel haken en ogen er aan kleven: 

Te laat voor het klimaat. Zogeheten Gen III+ SMR’s worden op zijn vroegst rond 2035-2040 commercieel verwacht. Gen IV-reactoren, die daadwerkelijk industriële warmte kunnen leveren, zijn niet vóór 2040 beschikbaar. Terwijl volgens de overheidsrapporten die warmte nu juist noodzakelijk is voor SMRs om nuttig te zijn. Tegen die tijd moet Nederland volgens het Klimaatakkoord echter al grotendeels CO2-neutraal zijn. 

Veel te duur. Zelfs optimistische schattingen komen uit op €3.000-7.000 per kilowatt vermogen en een stroomprijs van €60-120 per MWh. Zon en wind zijn nu al goedkoper. De studie erkent dat “betrouwbare uitspraken over toekomstige kosten niet mogelijk zijn.” Bovendien is deze schatting de helft goedkoper dan de kostprijs voor de recent gebouwde kerncentrales in Engeland, Frankrijk, en Finland. 

Geen bewezen technologie. Buiten Rusland en China draait nergens ter wereld een commerciële SMR. Het Amerikaanse NuScale, al sinds 2007 actief, moest eind 2023 de stekker uit zijn paradepaardje trekken wegens kostenoverschrijdingen. De CEO zei het treffend: “Als je op een dood paard zit, stap je er snel af.“ 

Kernafval blijft kernafval. SMR’s produceren mogelijk nog meer afval als grote centrales. En de overheid heeft hier nog steeds geen eindoplossing voor. 

Natuur in de knel. Alle onderzochte locaties in de Westerschelde liggen in of nabij Natura 2000-gebieden. Stikstofdepositie tijdens de bouw is een groot knelpunt en aanvullende milieuvergunningen zijn noodzakelijk. Dit probleem kan ook gaan spelen bij koelwater op veel mogelijke locaties. 

Geen private investeerders. De financiële risico’s zijn zo hoog dat geen enkel bedrijf zonder forse overheidsgaranties wil instappen. De industrie zegt daarom voor nu ‘nee, bedankt’. 

Het echte gevaar: vertraging van wat wél werkt 

Het grootste probleem is misschien wel wat er níét gebeurt terwijl politici dromen over kerncentrales. In verschillende provincies zien we dat plannen voor windenergie worden uitgesteld omdat men hoopt op SMR’s. Een wethouder in Den Helder stelde zelfs dat woningen niet op warmtepompen hoeven over te stappen vanwege een toekomstige SMR. Dit zou betekenen dat inwoners nog minstens vijftien jaar hun woningen met vervuilend en duur gas moeten verwarmen.  

Deze gemeenteraden staan nu voor de keuze: gaan ze hopen dat private partijen miljarden investeren in technologie die nog niet bestaat en te laat komt, of kiezen ze voor bewezen oplossingen die nú werken? Energiebesparing, zon, wind en opslag kunnen vandaag al worden uitgerold met direct resultaat én tegen lagere kosten. 

Op dure atoomstroom zit niemand te wachten. Het wordt tijd dat deze lokale politici dat ook gaan inzien.