You are here

Jodiumpillen als noodmaatregel bij kernongevallen

Submitted by WISE on Tue, 15/08/2017 - 14:36

De regering begint in oktober met de distributie van Jodiumpillen. Het is de bedoeling dat mensen die – na een ernstig kernongeval - innemen voordat de radioactieve wolk overtrekt. De pillen helpen niet tegen de andere radioactieve stoffen die kunnen vrijkomen. De overheid zit in een spagaat; ze blijft zeggen dat een kernongeval eigenlijk niet mogelijk is maar deelt wel miljoenen jodiumtabletten uit voor het geval het toch misgaat.

 De distributie zou eigenlijk in september beginnen maar dat ging de Veiligheidsregio's wat te snel: Ze maken zich zorgen over het ontbreken van goede voorlichting aan de bevolking rond de verstrekking van de tabletten. "Wij voorzien dat door het ontbreken van een publiek begrijpbare context, er grote onrust gaat ontstaan bij de distributie van jodiumtabletten. De veiligheid van kerncentrales zal wederom ter discussie komen en de onrust die er in sommige regio's hierover is, zal worden versterkt."

Omvangrijker gebied getroffen

In september 2013 deelde minister Kamp van Economische Zaken mee dat Nederland het beleid met betrekking tot kernongevallen gelijk wilde trekken met Duitsland. Deze ‘harmonisatie van beleid’ was ook een erkenning van het feit dat door een kernongeval een veel groter gebied getroffen kan worden dan waar tot dan toe rekening mee werd gehouden. Op 2 juli 2014 maakte minister Kamp de plannen concreet. De cirkel rond een kerncentrale (het gebied waarbinnen maatregelen getroffen moeten worden) wordt ongeveer twee keer zo groot.  Bij een kernongeval in de kerncentrales Borssele (Nederland), Doel, Tihange (Belgie) of Lingen (Duitsland) moet iedereen binnen een cirkel van 10 kilometer geëvacueerd worden, de bewoners binnen een cirkel van 5 kilometer van de centrale “krijgen voorrang”. (blauw in figuur 1). Tot op 20 kilometer van de centrale moet iedereen jodiumpillen innemen (groen in  figuur 1). Kinderen tot 18 jaar en zwangere vrouwen binnen een cirkel van 100 kilometer om de centrale moeten ook jodiumpillen slikken (wit in figuur 1). De Minister wees erop dat “onder meer Rotterdam, Eindhoven en Den Bosch binnen deze preparatiezone voor de kerncentrales in Borssele en Doel komen te liggen.”

 

 

 

 

 

 

 

Wat de Minister nog wel moeilijk uit te leggen vindt is de tegenstelling die besloten zit in de te nemen maatregelen bij een groot ongeval in bv. Borssele:Binnen 10 km: evacuatie (binnenste 5 km met voorrang), schuilen en jodium-predistributie voor iedereen t/m 40 jaar. Hoe tegelijk ’schuilen en evacueren’ er in de praktijk uit zou zien…?

Waarom jodiumpillen innemen?

Minister Schippers van Volksgezondheid publiceert op 10 maart 2016 een document waarin ze een en ander uitlegt: “Bij een nucleair incident kan een radioactieve wolk vrijkomen waar vaak ook radioactief jodium in zit. Dit type jodium kan zich ophopen in de schildklier. Dat verhoogt de kans op het krijgen van schildklierkanker. Jodiumtabletten bieden hiertegen bescherming. De tabletten bieden geen bescherming tegen andere radioactieve stoffen die bij een incident vrijkomen”.

Is 100 kilometer wel genoeg?

Over het ongeluk met de kerncentrale Tsjernobyl (in de buurt van Kiev in Oekraïne) weten we dat de radioactieve wolk over een enorm gebied trok en dat de radioactieve besmetting geconstateerd werd in onder meer Zweden, Nederland, Duitsland, Engeland, Zwitserland, Italië en Turkije. In 36 uur legde de wolk 1200 kilometer af; van Tsjernobyl naar Zweden. De keuze om iedereen binnen een cirkel van 100 kilometer om een kerncentrale jodiumtabletten te gaan geven is volstrekt arbitrair en leidt gegarandeerd tot veel onrust. In Petten, Noord-Holland, zijn in september 2016 al jodiumtabletten verstrekt. Omdat de daar geldende grens  - ook arbitrair -  was vastgesteld op drie kilometer om de centrale (de HFR) kwamen burgers die net buiten die zone wonen in opstand. In sommige gemeenten kreeg de ene helft van de burgers wel, en de andere helft geen, tabletten uitgereikt. En dus moest de veiligheidsregio alsnog de norm oprekken en gaan werken met een grens van vier kilometer.

Cocktail radioactieve stoffen

In het reactorvat van een kerncentrale zit een grote hoeveelheid verschillende soorten radioactieve stoffen, allemaal met een andere halfwaardetijd en met een andere potentiele impact (Alfa, Bèta, Gamma straling) Dit is ook nog per kerncentrale anders, onder andere afhankelijk van het type, de duur dat ze in bedrijf is en de precieze samenstelling van de brandstof en de ‘opbrand’ ervan. Al deze stoffen kunnen (deels) vrijkomen en verspreid raken na een zwaar reactorongeval. In een publicatie uit 1987 van de ingenieursvereniging KIVI staat een lijst van 21 radioactieve stoffen die vrijgekomen zijn na het ongeluk met in Tsjernobyl in 1986:

Sommige stoffen verliezen heel snel hun radioactiviteit, maar bij andere duurt het honderdduizenden jaren. Van belang is in dit verband het begrip halfwaardetijd. Dat is de tijd waarin de radioactiviteit gehalveerd wordt. Na tien keer de halfwaardetijd is de radioactiviteit bijna verdwenen. De halfwaardetijd van jodium-131 is acht dagen. Bij cesium-137 en strontium-90 gaat het om dertig jaar, bij plutonium-239 om 24.400 jaar.

Hoe korter de halfwaardetijd, hoe intensiever de straling in die periode. Met name door de cesium en het strontium is rond Tsjernobyl een gebied met een straal van 30 kilometer rond de rampcentrale voor zeker 300 jaar onbewoonbaar. Gebieden tot op 200 kilometer zijn gedurende enkele generaties onbewoonbaar. De langetermijngevolgen worden niet zozeer veroorzaakt door jodium maar vooral door andere stoffen.

Huis-aan-huis-distributie

Staatssecretaris van Rijn schreef op 21 april 2017 dat huis-aan-huis-distributie van jodiumtabletten zal plaatsvinden. In de eerste vijf kilometer rondom de kerncentrales Borssele, Doel en Emsland zijn de jodiumtabletten grotendeels al uitgedeeld. “In een aantal gemeenten in Zeeland en Midden-West-Brabant waar dat nog niet is gebeurd, krijgen mensen tot en met 40 jaar de jodiumtabletten per post thuisgestuurd.”  In de ring tot 100 kilometer rondom de kerncentrales krijgen alle gezinnen met kinderen tot 18 jaar jodiumtabletten thuisgestuurd. “In totaal gaat het om ongeveer 1,4 miljoen huishoudens die allemaal in één en dezelfde week de jodiumtabletten thuis ontvangen. De jodiumtabletten zijn na de predistributie verkrijgbaar bij apotheken en drogisterijen. Zwangere vrouwen kunnen daar jodiumtabletten kopen,” schrijft Schippers.

Overheid bepaalt tijdstip innemen jodiumpillen

In het Responsplan Nationaal Crisisplan Stralingsincidenten van Minister Schultz van Haegen van Infrastructuur en Milieu van 18 april 2017 staat: “De overheid geeft het tijdstip aan waarop de jodium ingenomen dient te worden. Ook tot enige uren na blootstelling aan radioactief jodium heeft het innemen van een tablet met niet-radioactief jodium nog effect. (…) Deze maatregel voor de lokale bevolking wordt over het algemeen gecombineerd met de maatregel schuilen. Bij de distributie van jodiumtabletten binnen het getroffen gebied ten tijde van een stralingsongeval dient men rekening te houden met de beperkingen door overige maatregelen (zoals wegblokkades en schuilen).”

Jodiumpillen samen met schuilen

Minister Schultz van Haegen legt in het Responsplan uit: “Schuilen is een belangrijke maatregel tegen inhalatie van radioactieve stoffen en blootstelling aan externe straling na een lozing. Afhankelijk van het type gebouw beperkt schuilen de dosis met 50% (dit is een gemiddelde waarde) en de effectiviteit neemt af met het verloop van de tijd. Na een bepaalde tijd is de blootstelling binnenshuis door het binnendringen van de (besmette) buitenlucht niet veel minder dan buitenshuis. Enige tijd nadat een radioactieve wolk is gepasseerd, kan de blootstelling binnenshuis zelfs groter zijn dan buiten. Na het overtrekken van de wolk dienen de ramen en deuren dan ook weer geopend te worden om te voorkomen dat binnen de blootstelling hoger is dan buiten. Verder moet na het overtrekken van de wolk worden nagegaan of verdere beschermende maatregelen  nodig zijn.”

Veiligheidsregio’s tasten in het duister.

Hoewel bij een ernstig ongeval de nationale overheid gauw de regie neemt zijn de Veiligheidsregio’s het eerste aanspreekpunt voor de bevolking en de verschillende hulpdiensten in een regio met een nucleaire installatie.

De Veiligheidsregio Groningen, die te maken heeft met het potentiele gevaar van de kerncentrale Lingen (in het Duitse Emsland),  geeft de volgende adviezen bij een kernongeval: “Kom je van buiten, doe je kleding dan in een aparte vuilniszak (de gevaarlijke stoffen zijn mogelijk in je kleren getrokken). Spoel jezelf daarna goed af. Laat andere mensen en huisdieren zich ook eerst afspoelen wanneer zij van buiten komen. Raak hen tot zij zijn afgespoeld niet aan. Drink geen kraanwater of regenwater (ook hier kunnen gevaarlijke stoffen in terecht zijn gekomen). Bedek alle etenswaren om te voorkomen dat er stof op komt. Schil fruit en groente voor het eten of maak het goed schoon. Haal geen bladgroenten en fruit uit de tuin.”

Dit zegt de Veiligheidsregio Limburg:

Als bij een stralingsongeval de sirenes afgaan, doet u het volgende:

  • Ga naar binnen, sluit ramen en deuren en sluit alles wat voor ventilatie dient, zoals afzuigkap, ontluchtingskoker, muur- en toiletrooster.
  • Blijf binnen tot het alarm is opgeheven.
  • Bent u onderweg in een auto, schakel dan alle ventilatie uit en rij van de plek van het ongeval vandaan. Als er files zijn, is schuilen in een betonnen gebouw een veiliger optie.
  • Zet de radio aan op de rampenzender (in Limburg L1). De overheid meldt welke verdere maatregelen u kunt nemen.
  • Volg de aanbevelingen van overheid en hulpdiensten op.

En onder het kopje “Hoe kan ik schuilen?“:

  • Ga naar binnen of blijf binnen; straling wordt voor een groot deel tegengehouden door het dak en de (betonnen of stenen) muren.
  • Sluit alles wat voor ventilatie dient, zoals afzuigkap, ontluchtingskoker, muur- en toiletrooster.
  • Sluit ook alle kieren en naden af.
  • Beschikt het gebouw over een kelder? Neem daar dan plaats. Een goed alternatief is een centrale ruimte op de begane grond.
  • Ga bij voorkeur naar een inpandige ruimte zonder ventilatie.
  • Ga niet te dicht bij het raam zitten. Dit biedt u minder bescherming dan een muur.
  • Blijf binnen tot het alarm officieel wordt opgeheven.
  • Zit u in de auto? Zet de regionale rampenzender aan, schakel alle ventilatie uit en rij van de plek van het stralingsongeval vandaan. Als er files zijn, is schuilen in een stenen of betonnen gebouw een veiligere optie. Een tent, caravan, houten schuurtje of ander gebouw dat niet uit steen of beton is opgetrokken zijn geen goede schuilplaatsen, omdat ze geen bescherming bieden tegen radioactieve straling.
Dit stuk is grotendeels gebaseerd op een artikel dat Herman Damveld, wetenschapsjournalist, geschreven heeft.